ATEST 12/2025

Ochrona zdrowia pracowników ochrony zdrowia
Rezultaty konferencji BiOZ-MED 2025

Czy zdrowie i życie pracowników medycznych jest wystarczająco chronione? Takie właśnie pytanie postawiła redakcja ATEST organizując konferencję Bezpieczeństwo i Ochrona Zdrowia Pracowników Medycznych BiOZ-MED, która odbyła się w Instytucie Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi 19 listopada 2025 r.

tekst:
Małgorzata Majka
chemik, specjalista ds. bhp, autorka licznych artykułów i opracowań z zakresu bezpieczeństwa w pracy

Pracownicy medyczni w szpitalach - lekarze, pielęgniarki, salowe, ratownicy - w trakcie pracy całą swoja uwagę skupiają na pacjentach. Zazwyczaj nie zwracają przy tym uwagi na swoje własne bezpieczeństwo i zdrowie, ograniczając się do noszenia maseczek chroniących przed czynnikami biologicznymi. Tymczasem czyha na nich cała gama innych zagrożeń: wypadkowych, szkodliwych dla zdrowia czynników chemicznych, fizycznych, ergonomicznych i psychofizycznych, a także uciążliwości zawodowych. W tegorocznej edycji BiOZ-MED organizatorzy postanowili wesprzeć pracowników służby bhp w szpitalach w temacie zagrożeń chemicznych i biologicznych oraz przy organizacji ewakuacji pacjentów. Wykładom towarzyszyły pokazy urządzeń technicznych. Pakiet informacji o zapobieganiu agresji ze strony pacjentów stanowił zachętę do dyskusji i wymiany doświadczeń.

Szpitalne pole minowe - codzienność służby bhp w placówkach medycznych to tytuł wykładu Elżbiety Jaworskiej, kierownik Sekcji BHP i Ochrony Środowiska ICZMP, wygłoszonego jako podsumowanie konferencji. Doświadczenie zdobyte najpierw w organach inspekcji sanitarnej, a potem w służbie bhp dużego szpitala pozwoliło prelegentce na przedstawienie w sposób niezwykle celny i syntetyczny a zarazem lekki codziennych wyzwań, z jakimi mierzy się służba bhp w placówkach medycznych. Środowisko szpitalne można porównać do pola minowego - pełnego ukrytych i nieprzewidywalnych zagrożeń:

Nieoczywiste zagrożenia, wynikające ze złożoności i specyfiki środowiska pracy: Pracownicy służby bhp muszą znać i monitorować bardzo różnorodne stanowiska pracy - od oddziałów chirurgicznych przez pracownie diagnostyczne po techniczne zaplecze szpitala.

Niewystarczające wsparcie ze strony kadry kierowniczej i personelu medycznego: Służba bhp nie zawsze traktowana jest jako partner do rozmów w zakresie organizacji pracy. W wielu przypadkach pracownicy medyczni postrzegają zalecenia bhp jako ograniczenie, a nie wsparcie.

Konflikt celów: Służba bhp musi godzić wymogi bezpieczeństwa z realiami pracy klinicznej. Na służbie bhp w szpitalu ciąży duża odpowiedzialność, często bez realnych narzędzi egzekwowania przestrzegania przepisów. Służba bhp musi działać na styku różnych interesów - zarządu placówki, pracowników, pacjentów i instytucji nadzoru.

W tej sytuacji kluczową rolę pełni budowanie kultury bezpieczeństwa, czyli tworzenie środowiska, w którym bezpieczeństwo staje się naturalnym elementem codziennej pracy, a nie tylko zbiorem procedur. Istotne jest kształtowanie proaktywnego podejścia do bezpieczeństwa poprzez edukację, dialog z personelem i wspólne rozwiązywanie problemów.

Czynniki chemiczne, w tym rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne (CMR). Ten wiodący temat konferencji został zaprezentowany najpierw przez mgr inż. Katarzynę Konieczko, specjalistę w Zakładzie Bezpieczeństwa Chemicznego Instytutu Medycyny Pracy im. Nofera w Łodzi (IMP), która od ponad 25 lat zajmuje się prowadzeniem centralnego rejestru danych o narażeniu na czynniki rakotwórcze i mutagenne, a obecnie także reprotoksyczne¹. Wykład pt. Substancje i mieszaniny o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym w środowisku pracy - wybrane aspekty dotyczące szpitali i aptek stanowił uporządkowanie wiedzy w zakresie definicji i wykazów substancji CMR², ze szczególnym zwróceniem uwagi na źródła informacji o klasyfikacji pod kątem substancji i mieszanin występujących w zakładach służby zdrowia. Omówione zostały obowiązki pracodawcy określone w rozporządzeniu ws. czynników CMR. Największą trudność sprawia prowadzenie rejestrów prac i pracowników stosujących substancje CMR oraz sporządzanie corocznie informacji o wskaźnikach narażenia, przekazywanej do organów inspekcji sanitarnej i inspekcji pracy. Zwrócono uwagę m.in. na właściwe rozumienie terminu stanowisko pracy³, które jest mylone z nazwą stanowiska, na jakim pracownik jest zatrudniony. Rozróżnianie np. młodszego specjalisty od specjalisty i starszego specjalisty wykonującego pracę na tym samym stanowisku pracy prowadzi do niepotrzebnego multiplikowania stanowisk pracy i w konsekwencji podawania nieprawidłowych danych ilościowych. Przedstawione zostały zasady podziału pracowników na pracujących przy stężeniach do 0,1 wartości NDS i powyżej tej wartości. W odpowiedzi na zapytanie uczestnika o progowe i nieprogowe substancje reprotoksyczne przywołany został Wykaz wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń chemicznych i pyłowych czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Dla progowej substancji reprotoksycznej istnieje pewien bezpieczny poziom narażenia zdrowia pracowników, o czym świadczy ustalony NDS; dla substancji bezprogowej taki poziom nie istnieje. W szpitalach i aptekach szpitalnych przy przygotowywaniu leków cytostatycznych występuje ryzyko narażenia na ich składniki - substancje CMR i o wysokiej toksyczności. Lek w postaci cieczy jest rozlewany z pojemnika zbiorczego do naczyń indywidualnych, co należy wykonywać w tzw. loży do cytostatyków, którą stanowi specjalistyczna komora z laminarnym przepływem powietrza wyposażona w wychwyt par. W tym roku po raz pierwszy spłynęły informacje o stosowaniu substancji reprotoksycznych w 2024 r. Choć ogólnopolskie statystyki nie są jeszcze gotowe, to już widać wzrost ilościowy w stosunku do lat poprzednich, w czym cytostatyki mają znaczący udział.

Drugi wykład w tym temacie pt. Narażenie personelu medycznego na czynniki chemiczne ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń w salach operacyjnych i przy sterylizacji został wygłoszony przez dr inż. Małgorzatę Kucharską, która zdobywała doświadczenie zawodowe w IMP, a obecnie pracuje w Katedrze i Zakładzie Toksykologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Omówione zostały główne źródła zagrożeń i niebezpieczne czynności wykonywane w salach operacyjnych, a następnie szeroki wachlarz substancji chemicznych: anestetyki wziewne, lotne substancje stosowane do dezynfekcji i sterylizacji, gazy techniczne (np. dwutlenek węgla), substancje działające szkodliwie na skórę (w tym lateks w rękawicach). Na przykładzie pomiarów stężeń prowadzonych przez wiele lat w blokach operacyjnych wielu szpitali przedstawione zostały zmiany, jakie dokonały się w tym środowisku pracy dzięki kompleksowym działaniom służby bhp, nadzorowi higienicznemu i współpracy środowisk naukowych. Odnotowywano przekroczenia NDS niektórych gazów anestezyjnych: największe przy stosowaniu podtlenku azotu, ale także halotanu. Obecnie gazy te już nie są stosowane, zmodernizowano większość bloków operacyjnych, podnosząc wydajność wentylacji. Narażenie na czynniki chemiczne występowało przy urządzeniach do prowadzenia sterylizacji niskotemperaturowych przy wykorzystaniu gazów o wysokiej szkodliwości dla zdrowia: tlenku etylenu (epoksyetan, oksiran) - substancji Carc. 1B, Muta. 1B, Repr. 1B, albo formaldehydu - substancji m. in. Carc. 1B. Sterylizowane materiały wymagały aeracji, czyli "odpoczynku" w celu usunięcia gazów. Urządzenia takie zostały zastąpione sterylizatorami plazmowymi wykorzystującymi nadtlenek wodoru, który potem rozkłada się do wody i tlenu. Generatory nadtlenku wodoru stosowane są do sterylizacji pomieszczeń, do których można wejść po sprawdzeniu, czy stężenie tej substancji nie przekracza wartości NDS. Zaprezentowane zostały także wyniki pomiarów stężeń cytostatyków na stanowiskach pracy, prowadzone w ostatnich latach: nie stwierdzano przekroczeń NDS w strefie oddychania, najczęściej stwierdzano stężenia poniżej 0,1 NDS lub poniżej poziomu oznaczalności. Natomiast cytostatyki stwierdzano w wymazach z powierzchni roboczych w miejscu pracy, co może być przyczyną narażenia przez ich parowanie lub kontakt ze skórą. Tu proponowane jest przyjęcie dla pomieszczeń przygotowawczych cytostatyków i sal chorych Technicznej Wartości Wskaźnikowej (TGV - Technical Guidance Value) 0,1 ng/cm².

il. 1. System Tissue Filling Easy do bezkontaktowego dozowania formaliny (Opta-Tech).

il. 2. System Nano-Confined Catalytic Oxidation NCCO do oczyszczania powietrza (Opta-Tech).

Z wykładem korespondowała prezentacja Mariusza Gregorowicza z firmy Opta-Tech Sp. z o.o.⁴ pt. Formalina to cichy zabójca - jak Tissue Filling Easy eliminuje zagrożenia. Pobierane na salach operacyjnych próbki materiałów tkankowych muszą zostać umieszczone w formalinie, z której uwalnia się rakotwórczy formaldehyd. Wentylacja mechaniczna nie może być zbyt intensywna i w tej sytuacji istotne znaczenie ma zastosowanie urządzeń eliminujących lub minimalizujących narażenie na tę substancję. Prezentowane urządzenie (il. 1.) pozwala na automatyczne, bezkontaktowe i hermetyczne dozowanie formaliny do pojemników z próbkami. Utrwalanie materiału tkankowego następuje zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Patologów: przy stosunku 1:10 licząc masę tkanki do masy formaliny; system ten ma najwyższą dokładność dozowania na rynku. Zaawansowany system filtracji powietrza (filtr wstępny, węglowy i HEPA) skutecznie wychwytuje opary, praktycznie eliminując narażenie na formaldehyd, zapewniając czyste i bezpieczne środowisko pracy. Automatyczna kontrola ilości, pełna dokumentacja parametrów procesu oraz możliwość nadzorowania i kontrolowania działań przekłada się na wzrost efektywności operacyjnej i pewność inwestycji w bezpieczeństwo szpitala.

W temacie czynników chemicznych Mariusz Gregorowicz zaprezentował także system Nano- -Confined Catalytic Oxidation (NCCO) czyli katalitycznego utleniania w nanoskali w warunkach ograniczonej przestrzeni. To opatentowana technologia oczyszczania powietrza firmy RHT Industries, w której zanieczyszczenia chemiczne (np. formaldehyd, inne lotne związki organiczne, amoniak) są zatrzymywane i rozkładane katalitycznie na nieszkodliwe cząsteczki (dwutlenek węgla, wodę, azot). System działa w sposób ciągły i samoregenerujący się, co znacząco wydłuża żywotność filtrów (od 3 do 5 lat). Bardziej zaawansowany system oczyszczania powietrza dla bloków operacyjnych i laboratoriów patomorfologii łączy wysoką skuteczność filtracji NCCO i HEPA H13; obsługuje pomieszczenia o powierzchni do 100 m² i objętości do 245 m³. Możliwy jest montaż sufitowy (il. 2) lub na wózku.

Rola Państwowej Inspekcji Sanitarnej w ochronie zdrowia pracowników narażonych na szkodliwe czynniki biologiczne w szpitalach to tytuł wykładu Barbary Piórkowskiej, kierownika Oddziału Nadzoru Higieny Środowiska WSSE w Łodzi. Pracownicy szpitali należą do grupy zawodowej, w której występuje najwyższe ryzyko związane z kontaktem z obecnymi w środowisku pracy czynnikami biologicznymi, w szczególności bakteriami, wirusami, grzybami. Zakażenia pracowników mogą nastąpić nie tylko podczas wykonywania czynności tzw. medycznych, tj. zabiegów operacyjnych, inkubacji, zabiegów położniczych, opieki nad chorymi na gruźlicę w fazie prątkowania, ale także w czasie czynności pozamedycznych, np. czyszczenia i sterylizacji narzędzi chirurgicznych, transportu wewnętrznego i usuwania odpadów medycznych, transportu próbek materiału biologicznego, sprzątania oddziałów, prania pościeli i bielizny szpitalnej. Dodatkowe zagrożenia stwarzają alergeny i toksyny, w szczególności endotoksyna bakteryjna, mikotoksyny, glukany grzybicze, lotne związki organiczne, toksyny roślinne, jady zwierzęce. Aflatoksyny i pyły drzewne przejawiają działanie rakotwórcze. Ważnym źródłem są materiały biologiczne pobrane do badań: krew, mocz, plwocina, płyn mózgowo-rdzeniowy - mogące zawierać nie tylko wirusy żółtaczki typu B i C oraz HIV, ale także prątki gruźlicy, priony, jaja i cysty pasożytów. Zatem narażeniu na działanie szkodliwych czynników biologicznych podlega zarówno kadra medyczna, jak i kadra pomocnicza. W prezentacji w sposób syntetyczny przypomniano główne przepisy prawa pracy obowiązujące w szpitalach: rozporządzenie ws. czynników biologicznych w pracy⁵, rozporządzenie ws. zapobiegania zakażeniom na skutek zakłuć⁶. Wyjaśniono szczegóły dotyczące definicji, klasyfikacji czynników biologicznych i stopni hermetyczności, sposobu sporządzania rejestrów czynników biologicznych i osób narażonych. Należy podkreślić, że sprawowanie bieżącego nadzoru sanitarnego oraz działania edukacyjne prowadzone przez pracowników organów inspekcji sanitarnej przyczyniły się do znacznego spadku chorób zawodowych. Przedstawione zostały statystyki dotyczące chorób zawodowych na przykładzie województwa łódzkiego: w okresie epidemii COVID- 19 liczby te wzrosły do 72 zachorowań w 2021 r., a obecnie spadły do 42 przypadków w 2024 r. Poza COVID-19 wśród personelu medycznego występują przypadki gruźlicy, chorób skóry, narządów ruchu, zespół cieśni nadgarstka, a nawet choroba wibracyjna (u stomatologa).

il. 3. System Exhale 3000 do zamkniętego gromadzenia odpadów medycznych (Opta-Tech).

Z wykładem korespondowała kolejna prezentacja Mariusza Gregorowicza z firmy Opta-Tech. System Exhale 3000 (il. 3) umożliwia bezpieczne gromadzenie odpadów medycznych na oddziałach szpitalnych. Zamknięty obieg powietrza eliminuje ryzyko kontaktu z substancjami szkodliwymi dla zdrowia (np. formaldehydem) oraz nieprzyjemnymi zapachami. Dzięki zastosowanemu systemowi filtracji molekularnej i HEPA, a także sterylizacji za pomocą wbudowanych lamp UV, powietrze wydostające się z urządzenia jest wolne od cząstek stałych i oparów chemicznych. Pojemniki na odpady płynne i stałe (ze stali nierdzewnej) mogą być łatwo i szybko wymienione, nawet w mniej niż minutę. Szuflada zbierająca zabezpiecza przed przypadkowym rozlaniem materiału. Czujniki poziomu cieczy sygnalizują konieczność opróżnienia pojemnika. Urządzenie może także służyć do bezpiecznego transportu próbek biologicznych, nawet w formalinie.

Ewakuacja pacjentów - zasady oraz najczęściej popełniane błędy i zaniechania to tytuł wykładu Pawła Potockiego, eksperta w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej oraz specjalisty ds. bhp. Na temat ewakuacji w szpitalach krążą mity, a pracownicy niejednokrotnie głoszą twierdzenia dalekie od prawdy: Ja jestem od leczenia, nie od ewakuacji. Mamy system alarmowy, jest ogólny plan ewakuacyjny szpitala - to wystarczy do bezpiecznej ewakuacji, wszystko pójdzie sprawnie. Pacjentów możemy ewakuować windą (!). Wykładowca przedstawił podstawowe przepisy przeciwpożarowe w zakresie technicznych warunków ewakuacji z budynków szpitali, a następnie omówił zasady i sposoby przeprowadzania takich ewakuacji, a także organizację okresowych kontroli warunków ewakuacji w budynkach szpitalnych. Wyświetlono slajdy ilustrujące przykłady ewakuacji w realnych warunkach zagrożenia. Cenne były proste porady praktyczne ułatwiające realizację tych zadań. A oto najważniejsze konkluzje:

- Każdy oddział szpitala powinien mieć swój plan ewakuacji.

- Transport pacjentów wymaga koordynacji zewnętrznej.

- Największe wyzwanie stanowi ewakuacja pacjentów o ograniczonej zdolności poruszania się.

- Ewakuacja pacjentów musi być zaplanowana i ćwiczona regularnie.

il. 4. Pokaz działania krzesła ewakuacyjnego prod. EnSafe (ATEST).

Temat ewakuacji kontynuował Dawid Odbierzychleb, prezentując najpierw przepisy o "dostępności", a następnie urządzenia służące do ewakuacji osób ze szczególnymi potrzebami produkowane przez firmę EnSafe⁷ w Zabierzowie. "Szczególne potrzeby" mogą mieć nie tylko osoby z niepełnosprawnością ruchową, ale także wzroku, słuchu, chorujące psychicznie, kobiety w ciąży, osoby starsze. Do ewakuacji takich osób, a także pacjentów w szpitalach i pensjonariuszy domów opieki służą krzesła ewakuacyjne, materace i maty ewakuacyjne, nosze i noszaki transferowe. Dzięki postępowi w tej dziedzinie ewakuacja osób ze szczególnymi potrzebami może przebiegać dość sprawnie, bez angażowania profesjonalnych służb ratunkowych. Pokaz działania krzesła ewakuacyjnego na schodach ICZMP stanowił godne podsumowanie wykładu (il. 4).

Wpływ społecznego nadzoru na warunki pracy w placówkach medycznych a odpowiednie przygotowanie SIP do pełnionej funkcji to tytuł prezentacji dr. Konrada Adamczyka, wykładowcy akademickiego i wolontariusza Fundacji Akademii SIP. SIP to społeczna forma nadzoru nad przestrzeganiem prawa pracy, pełniona z wyboru. Zadania społecznych inspektorów pracy obejmują m.in. kontrolę przestrzegania przepisów bhp i ochrony środowiska czy udział w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków. W szpitalach i innych placówkach medycznych, gdzie występują liczne zagrożenia, takie jak promieniowanie czy niebezpieczne drobnoustroje, rola SIP jest szczególnie istotna. Ze względu na szeroki zakres działań skuteczna działalność inspektora SIP wymaga specjalistycznych, cyklicznych szkoleń, których w placówkach medycznych często brakuje z powodów finansowych. Przepisy ustawy o SIP określają wiedzę i kompetencje inspektorów jako warunek ich skutecznego działania, a przy tym nakładają na pracodawcę obowiązek zapewnienia "odpowiednich warunków" oraz pokrywania kosztów działalności SIP. Nie precyzują jednak częstotliwości, formy ani zakresu szkoleń. Bez dostatecznego przygotowania inspektorzy nie będą skuteczni, mogą szkodzić, np. wydając błędne zalecenia. Zwłaszcza w placówce medycznej, jako środowisku o "podwyższonym ryzyku zawodowym", by skutecznie chronić zarówno pracowników, jak i pacjentów, gruntowne przeszkolenie SIP powinno być standardem, a nie wyjątkiem.

il. 5.Propozycja definicji agresji i przemocy.

Zapobieganie agresji i przemocy w szpitalach - to pakiet kilku informacji na ten gorący w środowisku medycznym temat. Zareklamowano dwie pozycje literaturowe udostępniane w internecie: Pierwsza to praca monograficzna szeroko omawiająca temat⁸. Druga to publikacja UE⁹ omawiająca wszystkie rodzaje zagrożeń zawodowych w służbie zdrowia. Rozdział poświęcony przemocy zawiera listę kontrolną mogącą służyć do oceny stopnia tego zagrożenia (ryzyka zawodowego związanego z przemocą) oraz praktyczne przykłady zapobiegania przemocy w szpitalach w różnych krajach. Ze względów praktycznych proponuje się rozróżniać pojęcia agresji i przemocy (zob. il. 5). Akty przemocy - jako powodujące uraz - należy traktować jak wypadki przy pracy, poddając je pełnej procedurze określonej w przepisach prawnych. Pracodawca może podjąć decyzję o złożeniu zawiadomienia do organów ścigania o możliwości popełnienia przestępstwa lub wykroczenia. Z kolei akty agresji zaleca się poddawać procedurze przewidzianej do badania okoliczności i przyczyn zdarzeń potencjalnie wypadkowych. Bazując na własnym doświadczeniu z pracy w uczelni - gdzie także dochodzi do aktów agresji i przemocy studentów wobec pracowników - zalecam opracowanie (przy wsparciu ze strony prawników) zarządzenia wewnętrznego zobowiązującego kierowników i pracowników do zgłaszania wszelkich aktów agresji fizycznej i werbalnej, również tej kierowanej za pomocą urządzeń elektronicznych - a następnie powołanie zespołu do badania okoliczności i przyczyn zdarzenia oraz wydanie zaleceń zapobiegających takim zdarzeniom w przyszłości. Zespół taki - najlepiej pod kierownictwem prawnika - może zasugerować pracodawcy zawiadomienie organów ścigania o akcie agresji. Akty agresji powinny być "duszone w zarodku", aby nie dochodziło do eskalacji skutkującej czasem przemocą fizyczną. Zgłaszanie organom ścigania ma szczególne uzasadnienie w świetle wytycznych Prokuratora Generalnego z 14.07.2025 r. oraz ustawy zmieniającej kodeks karny i wykroczeń¹⁰, oczekującej na zakończenie procesu legislacyjnego. Przewiduje ona m.in. zaostrzenie odpowiedzialności za naruszenie nietykalności cielesnej osób pełniących funkcje publiczne i ratujących życie innych, a także wprowadzenie nowych regulacji dotyczących odpowiedzialności za zamach na osobę odpierającą atak przez wprowadzenie trybu ścigania na wniosek w przypadku naruszenia jedynie czci lub godności. Ponadto nowelizacja ustawy o ratownictwie medycznym przewiduje różne formy wsparcia ratowników, m.in. przez możliwość tworzenia zespołów 3-osobowych, szkolenia, opiekę psychologiczną. Z kolei zarządzenie Prezesa NFZ¹¹ wprowadza wymóg wyposażenia zespołów w kamizelki szpikulco- i nożoodporne dla każdego ratownika oraz latarki czołowe dla każdego członka zespołu.

W podsumowaniu

Od pracowników służby bhp wymagana jest szczególna i szeroka wiedza, elastyczność oraz umiejętność działania w dynamicznych warunkach. Organizatorzy konferencji mają nadzieję, że zainicjowała ona wymianę doświadczeń i dobrych praktyk w środowisku służby bhp w sektorze ochrony zdrowia.

Partnerzy konferencji

Brak komentarzy

Dodaj swój komentarz