ATEST 4/2026

Radon w środowisku pracy - właściwości, zagrożenia zdrowotne i obowiązki pracodawcy w świetle polskich przepisów

Pomiary stężenia radonu oraz zagadnienia związane z ochroną pracowników przed szkodliwymi skutkami długotrwałej ekspozycji na ten gaz są w Polsce obszarem stosunkowo nowym. Choć badania nad radonem prowadzone są w kraju od wielu lat, a środowisko naukowe wypracowało znaczący dorobek w zakresie geologii, fizyki środowiska i medycyny pracy, to dopiero nowelizacja ustawy Prawo atomowe [1] z 2019 roku wprowadziła jasne wymagania prawne dotyczące obowiązku monitorowania radonu w wybranych miejscach pracy.

tekst:
dr inż. Katarzyna Wołoszczuk
Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej
dr hab. inż. Mirosław Szyłak-Szydłowski
Politechnika Warszawska, Wydział Inżynierii Środowiska

Wprowadzenie

Radon jest naturalnym, radioaktywnym gazem szlachetnym powstającym w wyniku rozpadu uranu obecnego w skorupie ziemskiej. Może gromadzić się w budynkach, zwłaszcza w pomieszczeniach usytuowanych w piwnicach oraz przyziemiach, gdzie jego stężenie bywa wielokrotnie wyższe niż na zewnątrz. Długotrwałe wdychanie radonu zwiększa ryzyko wystąpienia raka płuc, co zostało jednoznacznie potwierdzone w licznych badaniach epidemiologicznych. Z tego względu w wielu krajach rozwinięto systemy prawne nakładające obowiązek monitorowania jego stężeń i wdrażania działań naprawczych.

Wprowadzone w Polsce przepisy prawne stanowiły punkt zwrotny: od 2019 roku problematyka radonu przestała być domeną wyłącznie naukowców i stała się elementem praktyki zawodowej. Zagadnienie to zaczęło bezpośrednio dotyczyć specjalistów z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, którzy najczęściej zostali wyznaczeni do realizacji zadań określonych w ustawie. Obejmuje to m.in. organizację pomiarów, interpretację wyników oraz planowanie działań mających na celu ograniczanie narażenia pracowników.

Można zatem powiedzieć, że obecnie radon przestaje być "ukrytym" elementem środowiska pracy i życia, a staje się przedmiotem świadomego zarządzania ryzykiem. W kolejnych latach prawdopodobnie obserwowany będzie dalszy rozwój metod pomiarowych, programów edukacyjnych oraz praktyk profilaktycznych, co przełoży się na lepszą ochronę zdrowia pracowników oraz ogółu społeczeństwa.

Czym jest radon?

fot. Pixabay.

Radon jest naturalnym gazem promieniotwórczym, należącym do grupy gazów szlachetnych. Z punktu widzenia bezpieczeństwa i higieny pracy szczególnie istotne jest to, że jest on całkowicie niewykrywalny zmysłami człowieka - nie ma zapachu, barwy ani smaku. Oznacza to, że jego obecność w środowisku pracy nie daje żadnych sygnałów ostrzegawczych i może pozostawać niezauważona przez wiele lat.

Najważniejszym izotopem radonu w kontekście narażenia zawodowego jest radon-222, powstający w naturalnym szeregu rozpadu uranu-238. Uran oraz jego pochodne występują powszechnie w skorupie ziemskiej - w skałach, glebach, a także w niektórych materiałach budowlanych. Spośród znanych izotopów radonu (²¹⁹Rn, ²²⁰Rn i ²²²Rn) to właśnie ²²²Rn ma największe znaczenie praktyczne ze względu na relatywnie długi okres półrozpadu wynoszący 3,8 dnia, umożliwiający jego migrację i akumulację w środowisku wewnętrznym [2-4].

Z praktycznego punktu widzenia kluczowy jest mechanizm przenikania radonu do budynków i pomieszczeń pracy. Nie jest to proces związany z działalnością technologiczną zakładu, lecz z naturalnymi procesami fizycznymi, w szczególności z różnicami ciśnień pomiędzy gruntem a wnętrzem obiektu. Radon jako gaz łatwo dyfundujący przedostaje się do budynków przez nieszczelności w fundamentach, pęknięcia płyt i ścian, szczeliny dylatacyjne oraz przepusty instalacyjne [5]. Szczególnie narażone są obiekty mające bezpośredni kontakt z gruntem oraz pomieszczenia zlokalizowane na najniższych kondygnacjach.

Istotną cechą radonu, mającą bezpośrednie znaczenie dla oceny ryzyka zawodowego, jest jego zdolność do gromadzenia się w przestrzeniach zamkniętych. W warunkach ograniczonej wentylacji stężenie radonu może osiągać wartości wielokrotnie wyższe niż w powietrzu atmosferycznym. Zjawisko to jest szczególnie widoczne w budynkach o wysokiej szczelności powietrznej, gdzie naturalna wymiana powietrza została znacząco ograniczona [6-8].

Na poziom stężenia radonu w pomieszczeniach pracy wpływa jednocześnie kilka czynników, w tym warunki geologiczne terenu, właściwości podłoża, konstrukcja i stan techniczny budynku oraz sposób jego użytkowania. Głównym źródłem radonu w powietrzu wewnętrznym jest gleba, a udział materiałów budowlanych i innych źródeł ma, w większości przypadków, znaczenie drugorzędne. Oznacza to, że nawet obiekty niezwiązane z działalnością górniczą czy jądrową mogą charakteryzować się podwyższonym stężeniem radonu.

Z punktu widzenia praktyki bhp kluczowe jest to, że narażenie na radon ma charakter przewlekły i długoterminowy. Nie jest to zagrożenie incydentalne, lecz czynnik środowiskowy, którego skutki ujawniają się po wielu latach ekspozycji. Właśnie ta cecha sprawia, że radon przez długi czas pozostawał poza głównym obszarem zainteresowania służby bhp, a obecnie - wraz z rozwojem wiedzy naukowej oraz zmianami przepisów - staje się istotnym elementem oceny ryzyka zawodowego.

Istotną cechą radonu-222, decydującą o charakterze narażenia zawodowego, jest jego czas połowicznego rozpadu wynoszący 3,82 dnia. Wartość ta sprawia, że radon ulega ciągłemu rozpadowi w powietrzu, prowadząc do powstawania krótkożyciowych produktów rozpadu, takich jak izotopy polonu (²¹⁸Po, ²¹⁴Po), bizmutu (²¹⁴Bi) i ołowiu (²¹⁴Pb), emitujących promieniowanie alfa. Z punktu widzenia ochrony radiologicznej to właśnie obecność tych pochodnych ma zasadnicze znaczenie dla oceny zagrożenia. Cząstki te łatwo przyłączają się do aerozoli obecnych w powietrzu, takich jak pyły zawieszone czy dym tytoniowy, tworząc promieniotwórcze aerozole, które mogą być wdychane przez pracowników [9]. Po dostaniu się do układu oddechowego osadzają się one w drogach oddechowych i pęcherzykach płucnych, gdzie emitowane promieniowanie alfa oddziałuje bezpośrednio na tkanki.

Z punktu widzenia organizacji pracy kluczowe znaczenie ma również to, że radon i produkty rozpadu radonu, związane z aerozolami, mogą utrzymywać się w powietrzu zwłaszcza w pomieszczeniach o ograniczonej wymianie powietrza. W warunkach słabej wentylacji dochodzi do ich kumulacji, co może prowadzić do zwiększenia rzeczywistego narażenia pracowników nawet przy pozornie umiarkowanych stężeniach radonu. Oznacza to, że efektywność wentylacji ma istotne znaczenie nie tylko dla obniżenia stężenia gazu, lecz także dla ograniczenia obecności jego promieniotwórczych pochodnych w powietrzu.

Narażenie zawodowe

Radon jest gazem promieniotwórczym, a zatem źródłem promieniowania jonizującego. Do czasu nowelizacji ustawy Prawo atomowe kwestia oceny narażenia pracowników na promieniowanie była w Polsce domeną głównie inspektorów ochrony radiologicznej i dotyczyła przede wszystkim placówek medycznych, laboratoriów czy obiektów jądrowych. Zmiana przepisów sprawiła, że zagadnienie radonu przestało być problemem wąskiej grupy specjalistów i zyskało wymiar powszechny.

W praktyce każdy człowiek - zarówno pracownik, jak i osoba z ogólnej populacji - ma kontakt z radonem. Gaz ten występuje w każdym pomieszczeniu zamkniętym, choć w większości przypadków osiąga tam niewielkie stężenia, niepowodujące istotnego ryzyka zdrowotnego. Radon przenika do wnętrz przede wszystkim z gruntu wraz z powietrzem glebowym. Dlatego jego stężenie zależy w dużej mierze od budowy geologicznej terenu, rodzaju i przepuszczalności gleby, a także od stanu technicznego budynku, zwłaszcza szczelności fundamentów i jakości wentylacji.

Na obszarach o określonych cechach geologicznych prawdopodobieństwo występowania podwyższonych stężeń radonu w pomieszczeniach jest znacznie większe. Mówi się wówczas o stężeniach przekraczających wartość referencyjną 300 Bq/m³, która stanowi obecnie punkt odniesienia w ocenie ryzyka zdrowotnego i obowiązków pracodawców.

Ekspozycja na radon dotyczy w szczególności pracowników pracujących pod ziemią. Narażeni są górnicy, ale także przewodnicy i obsługa podziemnych tras turystycznych, jaskiń czy sztolni.

Mniej oczywistym, ale ważnym przykładem są również stacje uzdatniania wody. Radon może uwalniać się z wód podziemnych podczas napowietrzania i procesów technologicznych, co powoduje narażenie zarówno inhalacyjne, jak i - w mniejszym stopniu - przez wodę użytkową.

Skutki zdrowotne

Narażenie zawodowe na radon i produkty jego rozpadu wiąże się z oddziaływaniem promieniowania jonizującego, które w środowisku pracy działa na organizm człowieka głównie w sposób wewnętrzny - poprzez inhalację. Wdychanie powietrza zawierającego radon oraz jego pochodne prowadzi do napromienienia tkanek, przede wszystkim w obrębie układu oddechowego. Promieniowanie jonizujące ma zdolność do wywoływania jonizacji materii, czyli oderwania elektronów od atomów i cząsteczek, co skutkuje powstawaniem reaktywnych jonów oraz wolnych rodników. Z biologicznego punktu widzenia kluczowe znaczenie ma fakt, że procesy te mogą powodować uszkodzenia DNA komórek, które - jeśli nie zostaną prawidłowo naprawione - mogą prowadzić do mutacji i rozwoju chorób nowotworowych.

W przypadku radonu dominującą rolę odgrywa promieniowanie alfa, emitowane przez krótkożyciowe produkty jego rozpadu. Choć cząstki alfa charakteryzują się bardzo małą zdolnością penetracji nie stanowią istotnego zagrożenia przy narażeniu zewnętrznym, to po dostaniu się do organizmu człowieka oddziałują bezpośrednio na tkanki, zwłaszcza w obrębie układu oddechowego. Produkty rozpadu radonu, związane z aerozolami, osadzają się w nabłonku dróg oddechowych oraz w pęcherzykach płucnych, gdzie emitowane promieniowanie alfa może prowadzić do lokalnych, intensywnych dawek pochłoniętej energii.

Najlepiej udokumentowanym skutkiem zdrowotnym długotrwałej ekspozycji na radon jest zwiększone ryzyko rozwoju raka płuc. Liczne badania epidemiologiczne, zarówno wśród górników, jak i w populacji ogólnej, wykazały jednoznaczny związek między stężeniem radonu w powietrzu a częstością występowania tego nowotworu. Co istotne z punktu widzenia bhp, ryzyko to dotyczy nie tylko bardzo wysokich stężeń występujących w środowiskach pracy pod ziemią, lecz również umiarkowanych stężeń działających przez długi czas, typowych dla wielu pomieszczeń pracy zlokalizowanych w budynkach.

Szczególne znaczenie praktyczne ma synergistyczne oddziaływanie radonu i palenia tytoniu. Badania wskazują, że u osób palących narażonych na radon ryzyko zachorowania na raka płuc jest istotnie wyższe niż wynikałoby to z prostego zsumowania obu czynników ryzyka [8-10].

Istotnym wnioskiem płynącym z analiz epidemiologicznych jest brak progu ekspozycji, który można by uznać za całkowicie bezpieczny. Ryzyko nowotworowe rośnie wraz ze wzrostem stężenia radonu, jednak nie obserwuje się wartości granicznej, poniżej której ryzyko to zanika. Z perspektywy bhp oznacza to, że działania związane z radonem nie powinny być podejmowane wyłącznie w sytuacji przekroczenia wartości referencyjnych (300 Bq/m³), lecz również w ramach profilaktyki i zarządzania ryzykiem zawodowym. Nawet umiarkowane stężenia radonu, działające przez wiele lat, mogą mieć znaczenie zdrowotne, zwłaszcza w przypadku pracowników przebywających w tych samych pomieszczeniach przez znaczną część czasu pracy.

Ramy prawne w Polsce

Dyrektywa Rady UE 2013/59/Euratom [11] zastąpiła wcześniejsze akty prawne i wzmocniła znaczenie zasady optymalizacji ochrony radiologicznej, polegającej na ograniczaniu dawek, liczby osób narażonych oraz prawdopodobieństwa ekspozycji do poziomu tak niskiego, jak jest to rozsądnie osiągalne, z uwzględnieniem uwarunkowań społeczno-ekonomicznych. Dla radonu przyjęto poziom odniesienia równy 300 Bq/m³, obowiązujący zarówno w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi, jak i w miejscach pracy.

Powiaty wskazane w rozporządzeniu Ministra Zdrowia [12] (oznaczone kolorem fioletowym).

Wdrożenie dyrektywy do polskiego Prawa atomowego doprecyzowało pojęcie średniorocznego stężenia radonu oraz wprowadziło obowiązek oceny narażenia pracowników. Rozporządzenie Ministra Zdrowia [12] wskazało obszary, na których istnieje podwyższone ryzyko przekroczenia poziomu odniesienia, obejmujące 27 powiatów w sześciu województwach (mapka na str. 7), powiązanych z podwyższoną zawartością uranu w podłożu lub wysokimi stężeniami radonu w wodach. Obowiązek wykonywania pomiaru radonu w miejscach pracy dotyczy:

- wszystkich miejsc pracy zlokalizowanych w powiatach wskazanych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia (pomiar dotyczy wyłącznie pomieszczeń pracy zlokalizowanych na poziomie piwnicy lub parteru),

- w stacjach uzdatniania wody zlokalizowanych w powiatach wskazanych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia,

- w miejscach pracy pod ziemią na terenie całej Polski.

W przypadku przekroczenia poziomu 300 Bq/m³ lub ryzyka dawki skutecznej powyżej 1 mSv/rok pracodawca musi wdrożyć środki ograniczające narażenie, a przy ich nieskuteczności zakwalifikować pracowników do odpowiednich kategorii narażenia (B lub A).

Pomiar radonu w miejscach pracy

Pomiary stężenia radonu stanowią kluczowy element oceny ryzyka zawodowego związanego z narażeniem na promieniowanie jonizujące pochodzenia naturalnego. W praktyce są one jedynym obiektywnym narzędziem pozwalającym na identyfikację zagrożenia, ponieważ obecność radonu nie może być stwierdzona na podstawie obserwacji ani odczuć pracowników.

Pomiary mają na celu oszacowanie średniorocznego stężenia radonu, które stanowi podstawę do dalszych decyzji organizacyjnych i technicznych. Szczegółowe procedury pomiarowe, wynikające z przepisów krajowych oraz zaleceń międzynarodowych, zostały opisane w odrębnej publikacji poświęconej temu zagadnieniu [10].

Z punktu widzenia praktyki istotne jest, że pomiary stężenia radonu powinny być wykonywane wyłącznie przez akredytowane laboratoria, posiadające odpowiednie uprawnienia Polskiego Centrum Akredytacji. Zadaniem pracodawcy jest prawidłowe zaplanowanie pomiarów, w tym wskazanie pomieszczeń pracy oraz zapewnienie warunków odpowiadających rzeczywistemu sposobowi użytkowania obiektu.

W praktyce stosuje się zarówno pomiary krótkoterminowe, jak i długoterminowe, przy czym to drugie mają zasadnicze znaczenie dla oceny narażenia zawodowego. Krótkoterminowe pomiary mogą być pomocne na etapie wstępnej diagnostyki lub identyfikacji źródeł radonu, jednak nie pozwalają na jednoznaczne określenie średniorocznego stężenia. Z kolei pomiary długoterminowe, prowadzone przez kilka miesięcy, a najlepiej przez pełny rok, umożliwiają uwzględnienie naturalnych wahań stężenia radonu i dostarczają danych niezbędnych do rzetelnej oceny ryzyka [10].

Istotnym zagadnieniem interpretacyjnym jest sezonowość stężeń radonu. W warunkach klimatycznych Polski najwyższe wartości obserwuje się zazwyczaj w okresie grzewczym, co wynika z ograniczonej wentylacji oraz zjawiska zasysania powietrza glebowego do wnętrza budynków (tzw. efekt kominowy). Pomiary przeprowadzane w okresach nietypowych, takich jak przerwy technologiczne, remonty czy długotrwałe wyłączenie budynku z użytkowania, mogą prowadzić do zawyżenia rzeczywistego narażenia pracowników.

Podsumowanie

Podsumowując, radon nie jest już postrzegany wyłącznie jako problem "atomistyki", lecz jako element środowiska, w którym wszyscy funkcjonujemy. Zrozumienie mechanizmów jego powstawania, migracji i oddziaływania na zdrowie stanowi podstawę do świadomej profilaktyki i właściwej ochrony pracowników oraz ogółu społeczeństwa.

Ocena narażenia pracowników na radon w miejscu pracy wymaga współpracy specjalistów z różnych dziedzin, m.in. ochrony radiologicznej, budownictwa, wentylacji, geologii oraz bhp. Kluczowym elementem tego procesu są pomiary stężenia radonu, które stanowią podstawę do oceny ryzyka, doboru środków ochronnych oraz ewentualnej kwalifikacji pracowników do odpowiednich kategorii narażenia. Badania te powinny być prowadzone przez akredytowane laboratoria

Brak komentarzy

Dodaj swój komentarz